1992

Bugünü değerlendirirken, bazen geçmişi hatırlamak en faydalı yöntemlerden biridir. Şimdi 1992 yılında üniversiteden mezun olduğunuzu ve iş aradığınızı düşünün. Erken dönem X kuşağı ve öncesi kuşaklar için hatırlaması bile zor yıllar. Kolay değil, tam 30 sene öncesi. Y ve Z kuşakları için ise gözlerinde canlandırmakta güçlük çekecekleri bir yıl. Birçoğu henüz doğmamıştı bile. Ama lütfen izin verin, sizi bir süreliğine o döneme bir götürüvereyim.

Yeni bir mezun için nasıl bir seneydi 1992? Mesela bilgisayar ve internet kullanımı – bugüne kıyasla – neredeyse yok gibiydi. Hemen hemen her şey manuel yürüyordu. Dolayısıyla başvuracağınız şirketler/sektörler, mülakatlarda kullanılan yöntem ve vaka çalışmaları hakkında ve görüşeceğiniz kişiler ile “internetten bilgi toplamak” gibi bir şansınız bulunmuyordu. Şuraya hemen bazı site / platformların kuruluş yıllarını bırakayım da, belki kendimi anlatmamda daha fazla yardımcı olur: Yahoo! (1994), Google (1998), Linkedin (2002), Facebook (2004), Youtube (2005) ve Twitter (2006). Daha sonra kurulan bazı önemli isimleri yazmıyorum bile… Üstelik bunlar söz konusu şirketlerin sadece kuruluş yılları, yani ürünlerinin – hizmetlerinin yaygın şekilde bireyler tarafından kullanılmaya başlandıkları seneler değil. Kurumlar tarafından benimsenip kullanılmaya başlanmaları ise daha bile sonra. Tabii ki daha bilinçli ve bilgili bir aday olmak adına bu tarz bilgileri edinmek için tek başvurulacak kaynak dijital mecralar değil. Evet, bugün açık ara en zengin kaynak olabilir ama başka referans noktaları da mevcut. O halde diğer seçenekleri masaya yatıralım: Mesela adaylara yön gösterebilecek o dönemin dominant mecrası olan basılı yayınlara (Nasıl özgeçmiş hazırlanacağına dair kitaplar, sektörleri tanıtan yayınlar, kariyer ve iş hayatı ile ilgili dergiler vs.) erişmek kolay değildi. Seçenekler – özellikle Türkçe – sınırlıydı. Bir diğer alternatif olarak ise “Üniversite Kariyer Merkezleri” aklımıza gelebilir. Dijital platformlara mahkum olmadan da mezunları yönlendirebilecek ve son derece anlaşılır bir misyona sahip bir oluşum; dolayısıyla insan pekala 1992 yılında da bu tür merkezlerin gayet aktif bir şekilde devrede olduklarını düşünebilir. Ama ne yazık ki o yıllarda üniversiteler ve kurumlar arasındaki işbirliğinin derinliği ve genişliği; iş arayan mezunlar için yarattığı katkı oldukça mütevazı bir boyuttaydı. İş dünyası ile akademik dünya arasındaki köprüler yeterince güçlü değildi. Buradan hareketle “o yıllarda hiç böyle oluşumlar bulunmuyordu” gibi bir algı oluşması, buna öncülük etmiş kurumlarımıza tabii ki büyük haksızlık olur. Öte yandan, nicelik ve nitelik olarak henüz yolun başında bulunulan bir evre olduğunun altını çizmeliyiz. Ayrıca günümüzdeki gibi öğrencileri girişim ve yatırım ekosistemi ile buluşturan gelişmiş kuluçka merkezlerinden bahsedebilmek de söz konusu değildi. Öğrenci kulüpleri çok daha kısıtlı imkanlara sahiplerdi, üniversitelerin düzenlediği kariyer günleri, şirketlerin yaptıkları tanıtım ve bilgilendirme aktiviteleri günümüzdekilere göre oldukça sönük geçiyordu.

Peki ya şu anda gençlere, öğrencilere, yeni mezunlara rehberlik eden mentorlar, koçlar, kariyer danışmanları, duayen iş insanlarının katkısı? Bugün oldukça yaygın olan bu tarz yönlendirici ve destekleyici figürlerin devreye girmesi, o dönemlerde hiç de böylesi popüler değildi. “Bir bilene danışmak, feyz almak”, en azından bunu bugünkü profesyonel ve bilinçli kanallarla mümkün kılmak; çoğu maddi bir kazanım beklemeksizin bu yardımı sunan donanımlı ve deneyimli bir gönüllüler ordusundan beslenmek böylesine erişilebilir değildi. Günümüzde ise sadece bir kişiden değil, farklı rehberlerden destek alan yığınla şanslı öğrenci var. Bırakın sorularımızı yanıtlamayı; sormadığımız bazı belirleyici soruları bile aklımıza düşürmeyi sağlayacak bu boyutta bir kaynaktan eskiden mahrumken, şu anda adeta standart haline gelmiş bir imkan olarak bundan faydalanıyoruz.

Ve tabii ki staj konusunun önemine değinmeden geçemeyeceğim. 1990’ların başına döndüğümüzde çoğu kısa dönemli, entelektüel boyutu minimal ve gerek sundukları gelişim; gerekse ileriye dönük kariyer fırsatları açısından yeterince tatminkar olmayan stajlar ağırlıktaydı. Şekilsel stajlar ve “hatır stajları” en çok rastlanılan staj tipleriydi. Öğrencilerin gerçek anlamda çalışma hayatını önden deneyimledikleri, kurumları ana hatları ile tanıma fırsatı buldukları, ileriye dönük faydalı ilişkiler geliştirdikleri stajların oranı oldukça azdı.

Ve gelelim günümüze… Yıl olmuş 2022. İş dünyasını, çalışma hayatını, meslekleri, şirketleri, sektörleri, markaları, liderleri tanımak; sunulan finansal koşullar ve tabi olunan yasal ve düzenleyici çerçeveden, iş kanunlarından haberdar olmak; fırsatları ve riskleri tartmak, kıyaslamalar yapabilmek adına yeni mezunların elinde müthiş imkanlar var. Bu imkanlar hem daha bilinçli başvurular ve tercihler yapmada, hem de mülakatlara çok daha iyi hazırlanmada adayların ellerini bir hayli güçlendiriyor. Bazen bu yüklü bilgi ve fazla uyarıcı etken olumsuz etkiler yaratıyor olsa bile, toplamda bakıldığında mezunların oldukça lehine bir durum. Kuşkusuz 20’li yaşlarının başındaki genç bireylerin geleceklerini ve kariyerlerini tasarlama noktasında tamamıyla berrak zihinlere ve net kararlara sahip olmalarını beklemek gerçekçi ve adil değil. Öte yandan bunca farklı (ve birçoğu rahatlıkla erişilebilir) kaynağa sahipken; önlerinde 4-5 sene süren bir üniversite hayatı yani geniş bir zaman dilimi varken; gençlerimizin azımsanmayacak bir kısmının bu kaynaklardan şirket / kariyer seçiminde ve iş başvurularında ne derece etkin ve verimli bir şekilde faydalandıkları büyük bir soru işareti. İK profesyonelleri ile bu konuyu sık sık masaya yatırıyor, ancak açıkçası sebeplerini bulmakta zorlanıyoruz. Tatmin edici bir yanıt ararken; her defasında “kuşaklar” deyip işin içinde sıyrılmaya çalışmak artık içimize sinmiyor. Tercihler, koşullar, doğrular elbette değişebilir. Ancak kariyer tasarımı, meslek seçme ve iş bulma süreci üniversiteden mezun olduğunuzda değil; üniversiteye girmeden önce başlar. 1992’yi artık unutalım, 2022’yi ve sonrasını yaşayalım…